Mor Dickman: Oogheelkunde is meer dan het oog alleen

Op 5 juni sprak Mor Dickman zijn oratie Mor(e) than meets the eye uit als hoogleraar Oogheelkunde aan het UMC Utrecht. In zijn rede liet hij zien hoe de oogheelkunde verandert. Naast chirurgie groeit volgens hem de rol van behandelingen die gericht zijn op de oorzaken van ziekte. Ook roept hij zorgverleners op steeds meer verantwoordelijkheid te nemen in de organisatie van de zorg van morgen.

"Het gezichtsvermogen is ons belangrijkste zintuig en levert naar schatting tachtig procent van alle informatie die wij verwerken", zegt Mor. "Verlies van zicht is voor veel mensen een van de meest gevreesde gezondheidsproblemen, omdat het grote gevolgen heeft voor zelfstandigheid, identiteit en kwaliteit van leven."

Van Donders tot regeneratieve geneeskunde

Utrecht speelt al lange tijd een belangrijke rol in de oogheelkunde. Wetenschappers Frans Cornelis Donders en Herman Snellen waren pioniers in het vakgebied. Zij combineerden daarbij onderzoek en ondernemerschap met maatschappelijke betrokkenheid. De opbrengst van de bekende Snellenkaart werd bijvoorbeeld gebruikt om oogoperaties voor mensen met weinig geld mogelijk te maken. “Die gedachte is nog steeds belangrijk,” benadrukt Mor.

De aandacht van het wetenschappelijk onderzoek verschuift daarbij wel van het vervangen van beschadigd oogweefsel naar het inzetten van regeneratieve geneeskunde: het ondersteunen van het natuurlijke herstelvermogen van het oog.

Zo behandelden artsen van het UMC Utrecht onlangs een patiënt met Holoclar, de eerste goedgekeurde stamceltherapie van Europa.

Minder afhankelijk van donoren

De volgende stap zijn organoïden: kleine, uit stamcellen gekweekte mini-orgaantjes. In de toekomst kunnen ze mogelijk zelfs dienen als alternatief voor transplantaties. “Dat is hard nodig”, zegt Mor. “Wereldwijd is er slechts één donorhoornvlies beschikbaar voor ongeveer zeventig patiënten die een transplantatie nodig hebben.”

Ook gentherapie speelt een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Zo slaagde de onderzoeksgroep van Mor er bij de oogziekte hoornvliesdystrofie van Fuchs in om een genetische fout in stamcellen van patiënten te herstellen.

Volgens Mor biedt gentherapie de mogelijkheid om ziekten al in een vroeg stadium te behandelen, nog voordat ernstige schade ontstaat. Tegelijkertijd waarschuwt hij dat Europa op dit gebied achterop dreigt te raken. "Nederland heeft de kennis, de creativiteit en het kapitaal. Wat nu nodig is, is de politieke moed en bestuurlijke daadkracht om die krachten te bundelen."

Het oog als venster op de gezondheid

De toekomst van de oogheelkunde gaat echter verder dan alleen het oog. Zo onderzoekt het vakgebied oculomics wat oogbeelden kunnen vertellen over de gezondheid van de rest van het lichaam. “Met behulp van kunstmatige intelligentie (AI) kunnen we mogelijk ziekten zoals hart- en vaatziekten en dementie al vroegtijdig ontdekken,” vertelt Mor. “Soms al jaren vóór de eerste klachten.”

Ook voor kinderen met hersentumoren biedt onderzoek aan het netvlies nieuwe mogelijkheden om hun gezondheid te volgen. Bij uveitis, een ontstekingsziekte van het oog waarvan ongeveer tien procent van de patiënten uit kinderen bestaat, kan AI samen met moleculaire data helpen bij een snellere diagnose en een behandeling op maat.

Waardegedreven zorg

Maar nieuwe technologie is alleen waardevol als die ook leidt tot betere zorg voor patiënten. Daarom pleit Mor voor waardegedreven zorg, waarbij niet het aantal behandelingen of de gebruikte techniek centraal staat, maar de uitkomst voor de patiënt. Om die zorg te verbeteren, is het volgens hem belangrijk om behandelresultaten goed te registreren en te vergelijken. “Transparantie is daarbij geen doel op zich, maar een middel om de zorg te verbeteren.”

Hij wijst ook op veranderingen in het zorgsysteem. Steeds meer planbare zorg wordt uitgevoerd in gespecialiseerde klinieken. Daardoor komen ingewikkelde en minder winstgevende behandelingen vaker terecht bij academische ziekenhuizen. “Om de zorg toegankelijk en betaalbaar te houden, zijn passende tarieven, heldere profielkeuzes, maatschappelijk verantwoord ondernemerschap, en meer inzicht in kwaliteit nodig,” legt Mor uit. “Daarover moeten we als UMC's en zorginstellingen samen in gesprek gaan.”

Inclusie als voorwaarde voor vooruitgang

Aan het einde van zijn oratie staat Mor stil bij Marie du Saar, de eerste universitair opgeleide vrouwelijke oogarts van Europa. Zij promoveerde in 1889 als eerste vrouw cum laude aan de Universiteit van Amsterdam, maar kreeg door de maatschappelijke normen van haar tijd weinig ruimte om haar carrière verder uit te bouwen.

“Haar verhaal laat zien dat gelijke kansen nog altijd niet vanzelfsprekend zijn,” benadrukt Mor. Zo is zeventig procent van de arts-assistenten vrouw, maar slechts een derde van de hoogleraren. Bij wetenschappers met een niet-Europese achtergrond is het contrast nog scherper: 27 procent bij promovendi en 3,6 procent bij hoogleraren.

"Uitsluiting ontstaat meestal niet door slechte bedoelingen, maar door blinde vlekken en een gebrek aan diversiteit", aldus Mor. Die overtuiging vormt ook het einde van zijn oratie: "Met trots draag ik vandaag de Utrechtse toga als onderdeel van een UMC Utrecht waar iedereen zichzelf kan zijn en vanuit diens eigen talent kan bijdragen aan de zorg van morgen."